ارتباط با معتاد
بنابراين، تحول بلوغ و نوجواني، تصويرذهني نوجوان از جسم و هويت شخصي اش را تهديد ميكند. نوجوان، در نظر گرفتن تجربيات گذشته وقبول تحولات بلوغ، هويت خويش را از نو بازسازي ميكند. حتي مخالفت وستيز نوجوان باوالدين و عصيان دربرابر ارزشها و قدرتها ودخالتهاي ديگران، براي تثبيت هويت وجدا نمودن هويت خويش از سايرين است.
اين عوامل يعني اغتشاش نقش و نياز به ايفاي نقش به عنوان يك فرد بالغ،اختلال در تصوير فرد از خود و نياز به پذيرفته شدن از طرف دوستان و استقلال،نوجوان را به رفتارهائي مانند سيگار كشيدن ياسوءمصرف مواد ديگر سوق ميدهد.
استراتژيهايي كه اطلاعات،نگرشها و رفتار كودكان و نوجوانان در مورد مواد و مهارتهاي تطابقي و اجتماي و نيازهاي آنان را مورد هدف قرار ميدهند، درحقيقت شايع ترين روشهاي پيشگيري هستند.
الف ـ دادن اطلاعات در مورد مضرات مصرف مواد
اين برنامه براين باور استوار است كه مصرف مواد به دليل فقدان آگاهي صحيح از زيانهاي مصرف مواد صورت ميگيرد. اگر چه مطالعات نشان داده اند كه استفاده از اين روش به تنهائي تاثير چنداني دركاهش اعتياد ندارد، با اين حال ميبايست همواره به عنوان يكي از ( راههاي اصلي مداخله دربرنامههاي جامع پيشگيري، مورد استفاده قرار گيرد.)
ب ـ تاثير برارزشها و نگرشها ( تغيير نگرشهاي مثبت و تثبيت نگرشهاي منفي نسبت به مصرف مواد مخدر:
نگرشها (attitudes) عبارتند از باورهاي فرد درمورد نتيجه و عاقبت هركار و ارزشي كه فرد براي اين نتيجه قائل است. نگرشها دلايل منطقي بروز رفتارهاي هر فرد خاص ميباشند. بديهي است كه قبل از شروع فعاليتهاي پيشگيري، مطالعه وشناخت باورها و نورمهاي هراجتماع اهميت بسياري دارد. مطالعات ثابت كرده اند كه افرادي كه نسبت به مواد نگرشها و باورهاي مثبت دارند احتمال مصرف و اعتيادشان بيشتر از كساني است كه نگرشهاي خنثي يا منفي دارند. ليكن تغيير ياايجاد نگرشهائي كه به طور طولاني باقي بمانند كارآساني نيست. تقويت نگرشهاي منفي يا تغييرنگرشها از خنثي به منفي آسانتر از تغييرنگرش مثبت به منفي است.
متاسفانه اغلب برنامههاي آگاه سازي از مدارس شروع ميشوند درحالي كه كودكان را بايد از سنين كوچكتر كه هنوز باورهايشان به طور كامل شكل نگرفته است مورد هدف قرا داد. نگرشها و ارزشهائي كه برپيشگيري از سوء مصرف مواد موثرند عبارتند از:
ـ ارزشهاي مذهبي
ـ اولويت دادن به ارزشهاي اجتماعي (Social values) به جاي ارزشهاي شخصي و فردي (personal values)
ـ ارزش حس مسئوليت فردي
ـ ارزش سلامت فردي
ـ هرمصرفي ممكن است منجر به اعتياد شود.
ـ عادي نبودن مصرف مواد
ـ استفاده از ارزش دادن نوجوانان به ظاهر خود و پذيرفته شدن از طرف ديگران
ـ قابل اعتماد نبودن افراد معتاد
پ ـ آموزش مهارتهاي اجتماعي و تطابق با استرسها
مهارتهاي اجتماعي يعني «توانائي انطباق كافي در روابط بين فردي». اين روش برتئوري يادگيري اجتماعي (social learning Theory) استوار است. براساس اين تئوري، يادگيري اجتماعي باتقويتهاي مثبت و منفي كه فرد در نتيجة رفتار خود كسب ميكند و مشاهدة رفتار ديگران و عواقب آن شكل ميگيرد. به تدريج فرد توانائي پيش بيني عواقب رفتار خود و نگرش ديگران را در مورد رفتار خود كسب مينمايد. اين توانائي موجب تنظيم رفتار و دروني كردن تشويقها و تنبيهها و درنتيجه تغيير آن ميشود. مطالعات مختلف نشان داده اند كه آموزش مهارتهاي اجتماعي ميزان سوء مصرف مواد ورفتارهاي وابسته به آن مانند پرخاشگري، انزوا، فرار از مدرسه وخانه و سرقت را كاهش ميدهد. برخي از مهارتهاي اجتماعي كه كسب آن در پيشگيري از اعتياد اهميت دارد عبارتند از:
مهارتهاي ارتباطي (Communication skills)، توانائي اظهار نظر (assertiveness) توانائي مخالفت ورد كردن (rehearsal and resistance skills).
بهترين روش براي آموزش مهارتهاي اجتماعي استفاده ازتكنيك modeling ميباشد كه مبتني بر تئوري يادگيري اجتماعي است.
ت ـ آموزش مقاومت در مقابل فشارهاي دوستان
ارتباط و دوستي با همسالاني كه مبتلا به سوئ مصرف مواد هستند،عامل مستعد كنندة قوي براي ابتلاي نوجوانان به اعتياد ميباشد. طبق نتايج حاصل از تحقيقات در بيش از 60 درصد موارد،اولين مصرف باتعارف دوستان و همسالان صورت ميگيرد. به خصوص همسالان درشروع مصرف سيگار و حشيش بسيار موثرند. براي خنثي نمودن تاثيرنگرشها و فشارهاي دوستان، از آموزش مقاومت در مقابل فشار دوستان استفاده ميشود. درحال حاضر،استفاده از اين روش بسيار متداول شده است، وهمراه با روش ايجاد نگرش منفي نسبت به مواد به كار ميرود. مطالعات نشان داده اند كه استفادة همزمان از اين دو روش ميزان بروز سوء مصرف مواد را كاهش داده و سن اولين مصرف را نيز به تاخير مياندازد. با اين روش، به كودكان و نوجوانان ميآموزيم كه چگونه و با چه پاسخهايا رفتارهائي خود را از موقعيتهاي ناراحت كننده اي كه در اثر فشار ديگران به وجود ميآيد،رها نمايند.
ث ـ شناسائي افراد در معرض خطر و اقدامات لازم
عوامل شخصيتي مختلفي بامصرف مواد در نوجوانان ارتباط دارند. از اين ميان، بروز برخي از صفات بيشتر نشان دهندة احتمال اعتياد فرد در آينده هستند وبه طور كلي فردي را تصوير ميكشد كه با ارزشها يا ساختارهاي اجتماعي (مانند خانواده، مدرسه، مذهب) پيوندي ندارد. اين صفات عبارتنداز: كمبود اعتماد به نفس،طغيان گري،عدم پذيرش ارزشهاي سنتي، تمايل شديد به كسب هيجان،تمايل شديد به انحراف،مقاومت درمقابل قدرت، نياز به شديد استقلال، احساس عدم كنترل بر زندگي خود. علاوه برموارد فوق شواهد مختلفي از استعداد ارثي ابتلا به اعتياد وجود دارد.
برخي از اوقات فرد هنگام روبرو شدن با استرسهاي گوناگون درمعرض خطر قرار ميگيرند.
انواع استرسها عبارتند از :
ـ حوادث مهم زندگي
ـ مشكلات روزمره
ج ـ ارضاي نيازهاي اجتماعي و رواني نوجوانان
الگوبخشي و آموزش از طريق همسالان
اجراي فعاليتهاي پيشگيري از طريق مدرسه ومعلمان
ساختار مدرسه دربرنامههاي وسيع پيشگيري سهم به سزائي دارد. هزينة ملاحظاتي كه از طريق مدرسه صورت ميگيرند نسبتاً كمتر است. همراهي مدرسه در برنامههاي جامع اجتماعي موجب ميشود تا پيامها، ارزشها و نگرشهاي واحدي به نوجوانان منتقل شود. هنگامي كه از ساختار مدرسه درعمليات پيشگيري استفاده ميشود، نميتوان تنها افرادي را كه بيشتر درمعرض خطر هستند (مانند كساني كه داراي صفات شخصيتي مستعد كننده ميباشند) تحت پوشش قرار داد، زيرا اين خطر وجود دارد كه به آنان مارك «داشتن پتانسيل اعتياد» زده شده و اين پيام به فرد داده شود كه «در آينده معتاد خواهي شد.»
الف ـ دخالت دادن والدين به روشهاي زير:
ـ برگزاري جلساتي براي آگاه كردن والدين از خطر مواد و دادن آموزشهاي لازم
ـ دادن جزوهها يابروشورهاي آموزشي به والدين
ـ ترغيب والدين به شركت در تشكيلات والدين از طريق انجمن اولياء و مربيان براي ايفاي نقشهاي فعال تر
ب ـ برگزاري دورههاي آموزشي يا روشهاي تغيير نگرش دانش آموزان
پ ـ وضع مقررات واضح دررابطه با مواد
ت ـ ايجاد امكانات مشاوره ودرمان
ث ـ آگاه سازي معلمان
ج ـ اصلاح روش تدريس و برخورد بادانش آموزان
چ ـ آموزش مهارتهاي ارجاع دادن
ح ـ استفاده از معلمان براي آموزش اطلاعات
فعاليتهاي پيشگيري با استفاده از رسانهها
رسانهها در شكل
دادن و تقويت هنجارهاي اجتماعي بسيار اهميت دارند. از اين ميان،راديو و تلويزيون
نفوذ بيشتري دارند ولي نقش روزنامهها و مجلات، پوسترها و آگهيهاي تبليغاتي را در
ايجاد نگرشها و ارزشها نبايد ناديده گرفت. برنامههاي پيشگيري كه از ساختار
رسانهها استفاده ميكنند، هنگامي موفقيت بيشتري خواهند داشت كه با استراتژيهاي
ديگر همراه شوند، زيرا مطالعاتي كه بر تاثير رسانهها شده، نشان داده اند كه اگرچه
رسانهها موجب افزايش آگاهي جمعيت هدف ميشوند، اما به تنهائي نميتوانند تغيير
محسوسي در رفتار آنان ايجاد نمايند.
روشهائي كه در رسانههاي مد نظر قرار ميگيرند عبارتند از:
الف ـ ارتباط با نويسندگان و كارگردانان
ب ـ استفاده از چهرههاي محبوب در رسانهها
پ ـ استفاده از معتادان آسيب ديده در رسانهها
ت ـ استفاده از ساير روشهاي مكمل مانند جلسات بحث، نقد و تبادل نظر درمورد محتواي فيلمهاي نمايش داده شده و...
اجراي فعاليتهاي پيشگيري از طريق محلهاي كار و مكانهاي تجمع
سوءمصرف مواد، دربعضي از شاغلين و برخي از مكانهاي اشتغال شايع تر است، به همين دليل،بازدهي كار و سلامت كاركنان در معرض خطر قرار ميگيرد. مكانهائي كه كاركنان آن را جوانان تشكيل ميدهند( سرباز خانهها، كارخانهها، دانشگاهها و واحدهاي حمل ونقل) و فرايند كار با استرس بيشتري همراه است، مكانهاي مخاطره آميزي هستند كه به توجه بيشتري نياز داشته و در اولويت قرار دارند. استراتژيهاي پيشگيري از طريق محل كار عبارتند از :
الف ـ آگاه سازي مديران،مسئولان و كارفرمايان
ب ـ ايجاد امكانات مشاوره و درمان
پ ـ وضع واجراي قوانين مربوط به سوء مصرف، حمل يا فروش مواد
ت ـ آموزش و تقويت بهداشت عمومي
برنامه ريزي پيشگيري از اعتياد
مراحل تدوين يك برنامه پيشگيري از اعتياد عبارتند از :
1- سنجش نيازها (Needs assessment)
2- تعيين اهداف كلي پيشگيري (Development of goals)
3- تعيين اهداف عيني (Development of resources)
4- شناسائي منابع مورد نياز (Identification of resources)
5- شناسائي منابع مالي موجود (Identification of existing funding resources)
6- مشخص نمودن وظايف مديريت و راهبري (Assignment of leadership tasks)
7- اقدام (Implementation)
8 -ارزيابي (Evaluation)
9- بازبيني برنامه (program revision) برنامه ريزي پيشگيري از اعتياد
مراحل تدوين يك برنامه پيشگيري از اعتياد عبارتند از :
1- سنجش نيازها (Needs assessment)
2- تعيين اهداف كلي پيشگيري (Development of goals)
3- تعيين اهداف عيني (Development of resources)
4- شناسائي منابع مورد نياز (Identification of resources)
5- شناسائي منابع مالي موجود (Identification of existing funding resources)
6- مشخص نمودن وظايف مديريت و راهبري (Assignment of leadership tasks)
7- اقدام (Implementation)
8 -ارزيابي (Evaluation)
9- بازبيني برنامه (program revision)
پایان